Senin ilini ve töreni kim bozabilir göktürkçe ?

Emre

New member
“Senin İlini ve Töreni Kim Bozabilir?” Sözünü Bugünün Toplumsal Yapısıyla Yeniden Düşünmek

İlk kez Orhun Yazıtları’ndaki “il” ve “töre” kavramları üzerine düşündüğümde, bu sözün yalnızca geçmişten kalmış güçlü bir devlet söylemi olmadığını fark etmiştim. “Üze tengri basmasar, asra yir telinmeser Türk budun ilingin törügün kim artadı?” ifadesi, bugünün Türkçesine kabaca “Üstte gök basmasa, altta yer delinmese Türk milleti, ilini ve töresini kim bozabilir?” şeklinde aktarılıyor. Bilge Kağan Yazıtı’nda geçen bu ifade, aslında yalnızca dışarıdan gelecek bir tehdide karşı dayanıklılığı değil, toplumun kendi içindeki düzeni ve sorumluluğu da düşünmemize imkân veriyor. Kültür Portali+1

Bugün bu sözü sosyal sınıf, toplumsal cinsiyet ve kimlik üzerinden okumak ilginç bir soru ortaya çıkarıyor: Bir toplumu gerçekten kim bozabilir? Sadece dışarıdaki düşman mı? Yoksa toplumun kendi içinde ürettiği eşitsizlikler, dışlanma biçimleri ve değişmez kabul edilen normlar da “ili ve töreyi” zayıflatabilir mi?

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, sekizinci yüzyıl Göktürk toplumunu bugünkü kavramlarla birebir tanımlamamak. “Irk”, “sınıf”, “toplumsal cinsiyet eşitliği” gibi kavramlar modern sosyal bilimlerin kavramlarıdır. Buna rağmen tarihsel bir metni günümüz sosyal sorunlarını düşünmek için kullanabiliriz. Bence asıl verimli tartışma da burada başlıyor.

İl ve Töre Sadece Devlet Değil, Toplumsal Düzen Meselesidir

Orhun Yazıtları'nda “il” yalnızca bugünkü anlamıyla sınırları belirlenmiş bir ülke fikrine indirgenemez. Devlet, siyasal düzen ve topluluğun örgütlenmesiyle ilişkili daha geniş bir anlam alanına sahiptir. “Töre” ise yalnızca birkaç gelenekten ibaret değildir; toplumsal düzeni, davranış kurallarını ve ortak yaşamın normlarını ifade eden önemli bir kavramdır.

Ankara Üniversitesi'nin Kök Türk tarihi ders materyalinde, Bumin Kağan ve İstemi Kağan'ın “Türk budunıng ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş” ifadesiyle Türk topluluğunun ilini ve töresini düzenlediği aktarılır. Açık Ders

Bu açıdan “ilini ve töreni kim bozabilir?” sorusunu bugün şöyle genişletebiliriz:

Bir toplumun kurumlarına güven azalırsa ne olur?

Yoksulluk kalıcı hale gelirse toplumsal bütünlük nasıl etkilenir?

Bazı insanların yalnızca kadın, erkek, zengin, yoksul, farklı etnik kökenden veya farklı bir topluluğa mensup oldukları için daha az değerli görülmesi toplumsal düzeni güçlendirir mi, zayıflatır mı?

Bence bu sorular, yazıtların tarihsel bağlamından kopmadan günümüzü düşünmek için daha anlamlı bir zemin oluşturuyor.

Sınıf: “Fakir Milleti Zengin Kıldım” İfadesinin Hatırlattıkları

Bilge Kağan Yazıtı'nın dikkat çekici bölümlerinden biri ekonomik durumla ilgilidir. Bilge Kağan kendisini “aşsız” ve “donsuz” bir topluluğun başında bulunduğunu anlatır; devamında “Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım” şeklindeki ifadeler yer alır. Kültür Portali

Bu ifadeyi modern anlamda bir sosyal devlet politikası olarak doğrudan nitelendirmek tarihsel açıdan fazla iddialı olabilir. Ancak metnin yöneticinin yalnızca savaş kazanmasıyla değil, halkın refahıyla da sorumlu olduğunu göstermesi önemlidir.

Eski Türk toplumunun sosyal yapısına ilişkin araştırmalar da toplumsal farklılaşmanın bulunduğuna işaret ediyor. Kuzembaev ve Toraighyrov tarafından yapılan çalışma, yazılı kaynaklar, arkeoloji ve etnografik veriler üzerinden eski Türk toplumunda kağan ve beyler, sıradan göçebe topluluklar ve köleler gibi farklı toplumsal katmanlardan söz ediyor. Journals

Bu durum bize önemli bir ayrıntı gösteriyor: “Türk milleti” şeklindeki ortak kimlik, toplum içerisindeki bütün farklılıkların ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu.

Bir insan aynı anda hem toplumun parçası hem de o toplum içindeki hiyerarşinin daha alt basamağında bulunabilir. Bu, günümüz toplumlarında da böyledir. Bir ülkenin vatandaşı olmak ile ekonomik kaynaklara eşit erişebilmek aynı şey değildir.

Dolayısıyla “il”i korumak yalnızca toprak bütünlüğünü korumak olarak görülürse ekonomik eşitsizlik meselesi gözden kaçabilir. Oysa tarihsel metnin kendi içinde bile yöneticinin görevinin açlığı ve yoksulluğu azaltmakla ilişkilendirilmesi dikkat çekicidir.

Toplumsal Cinsiyet: Kadınların Konumunu Tek Bir Cümleyle Açıklayabilir miyiz?

Göktürk toplumunda kadınların konumu hakkında konuşurken en sık yapılan hatalardan biri, “Eski Türklerde kadınlar tamamen eşitti” veya bunun tam tersi şekilde “Kadınların hiçbir gücü yoktu” gibi iki uç görüşten birine yaslanmak.

Kaynaklar çok daha karmaşık bir tablo ortaya koyuyor.

Orhun ve diğer Eski Türkçe yazıtlarındaki kadınlarla ilgili kelimeleri inceleyen çalışmalar, kadınların farklı statülere ve unvanlara sahip olduğunu gösteriyor. Hacer Tokyürek'in Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan araştırması, “katun”, “kunçuy”, “kişi”, “yutuz”, “evçi” gibi kadınlarla ilgili çeşitli kavramları inceliyor ve kadınlar arasında da bir hiyerarşi bulunduğuna dikkat çekiyor. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı

Bu oldukça önemli. Çünkü “kadın” kategorisinin kendi içinde de sosyal farklılıklar vardı.

Bir hatunun konumu ile sıradan bir kadının hayatının aynı olduğunu varsaymak doğru olmaz. Aynı şekilde yönetici aileye mensup bir kadınla ekonomik açıdan daha düşük konumdaki bir kadının deneyimleri arasında fark bulunması beklenebilir.

2025 yılında Journal of the Royal Asiatic Society dergisinde yayımlanan Muhammed Mustafa Bakır'ın çalışması da Eski Türkçe yazıtlardaki kadın ve hatun ifadelerini inceliyor. Çalışma, yazıtların erkekler tarafından oluşturulmuş olmasına rağmen kadınlara ilişkin çok sayıda veri içerdiğini; ayrıca hatunun siyasal ve dinsel meşruiyet açısından kağanla birlikte ele alındığını ortaya koyuyor. Cambridge

Daha somut bir örnek Tonyukuk Yazıtı üzerinden geliyor. Yakın tarihli bir araştırma, Kapgan Kağan'ın eşinin yoğ töreni için askerî seferini durdurup geri dönmesini, dönemin toplumsal ve kültürel yapısında kadına verilen önem açısından değerlendiriyor. DergiPark

Bu örnekler, kadınların yalnızca “ev içinde” konumlandırılamayacağını gösteriyor. Ancak buradan modern anlamda tam bir toplumsal cinsiyet eşitliği sonucu çıkarmak da doğru olmaz.

Tarihsel toplumlarda statü; cinsiyetin yanında soy, aile, siyasal konum, servet ve topluluk içerisindeki mevkiyle birlikte şekilleniyordu.

Kadınların Deneyimine Empatiyle Bakmak Neden Önemli?

Geçmişte kadınların hayatını değerlendirirken yalnızca “kadınlara değer veriliyordu” demek yeterli değildir. Bir toplumun kadınlara saygı göstermesi ile kadınların bütün karar süreçlerine eşit biçimde katılması aynı şey değildir.

Kadınların deneyimleri arasında da farklılıklar bulunabilir.

Bir kadın savaşçı bir toplumda fiziksel güç ve hareketlilik bakımından avantajlı bir kültürel çevrede bulunabilirken başka bir kadın aile, evlilik veya toplumsal statü üzerinden daha fazla sınırlandırılmış olabilir. Bir hatunun siyasal nüfuzu ile sıradan bir kadının gündelik yaşamı aynı değildir.

Bu nedenle geçmişteki kadınları yalnızca “güçlü Türk kadını” şeklinde romantikleştirmek de onları yalnızca mağdur olarak görmek kadar indirgemeci olabilir.

Bence daha insani yaklaşım, elimizdeki sınırlı kaynaklardan onların yaşamlarının tamamını bildiğimizi iddia etmemektir. Yazıtlar bize belirli kadınları, belirli olayları ve belirli toplumsal normları gösteriyor; toplumun her kadın üyesinin günlük hayatını ayrıntılarıyla anlatmıyor.

Erkeklik de Toplumsal Bir Normlar Sistemi İçinde Şekilleniyordu

Toplumsal cinsiyet tartışmalarında erkeklerin deneyimlerini de tek bir kategoriye sıkıştırmamak gerekiyor.
 
Üst