Sakız ağacı her yerde yetişir mi ?

Emre

New member
SAKIZ AĞACI HER YERDE YETİŞİR Mİ? İKLİM, TOPRAK, BAKIM VE GERÇEK HAYATTA YETİŞTİRİCİLİK

Sakız ağacını araştırırken insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Ege kıyılarında gördüğümüz, kendine özgü kokusuyla ve ekonomik değeriyle tanınan bu ağacı Türkiye'nin başka bölgelerinde de yetiştirebilir miyiz? Bahçemize bir fidan diksek tutar mı, yoksa sakız ağacı yalnızca belirli adaların ve kıyıların bitkisi midir? Özellikle kendi bahçesinde farklı bitkiler yetiştirmeyi sevenler veya bu işten gelir elde etmeyi düşünenler için konu oldukça ilgi çekici.

Kısa cevap şu: Sakız ağacı her yerde aynı başarıyla yetişmez. Ancak bu, yalnızca belirli bir adada veya birkaç kıyı köyünde yetişebileceği anlamına da gelmez. İklim, don riski, toprak yapısı, drenaj, sulama ve yetiştirme amacı sonucu doğrudan etkiler. Bir ağacın hayatta kalmasıyla ticari değeri olan miktarda sakız üretmesi de aynı şey değildir.

Bu yazıda sakız ağacını botanik, tarım, ekonomi ve günlük bahçecilik açısından ele alalım; Türkiye'den ve dünyadan örneklerle hangi bölgelerde yetiştirilebileceğini, hangi şartlarda zorlanacağını ve fidan dikmeden önce nelere dikkat edilmesi gerektiğini konuşalım.

1. Sakız ağacı tam olarak nasıl bir bitkidir?

Sakız ağacının bilimsel adı Pistacia lentiscus L.'dir. Antep fıstığı ve menengiç gibi bitkilerin de yer aldığı sakızağacıgiller (Anacardiaceae) familyasındandır. Genellikle her dem yeşil kalan, çalı görünümünden küçük ağaç formuna kadar gelişebilen, reçineli ve odunsu bir bitkidir.

Royal Botanic Gardens, Kew tarafından yayımlanan Plants of the World Online veri tabanı, sakız ağacının doğal yayılışını Akdeniz havzası ve Kanarya Adaları ile ilişkilendirir. Türkiye de bu doğal yayılış alanındaki ülkeler arasında sayılır.

Kaynak: Royal Botanic Gardens, Kew, Pistacia lentiscus L. – Plants of the World Online.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bir bitkinin doğal yayılış alanında bulunması, o ülkenin her ilinde rahatlıkla yetişeceğini göstermez. Türkiye'nin Akdeniz kıyılarıyla Doğu Anadolu'nun yüksek rakımlı kesimleri arasında sıcaklık, don süresi, yağış ve toprak koşulları bakımından ciddi farklar bulunur.

Sakız ağacı, Akdeniz'in yazları sıcak ve kurak, kışları ise görece ılıman geçen bölgelerine uyum sağlamıştır. Bu nedenle Ege ve Akdeniz kıyılarındaki uygun mikroiklimler yetiştiricilik açısından daha avantajlıdır.

2. Sakız ağacının yetişmesi için hangi iklim gerekir?

Sakız ağacının yetiştirileceği yeri belirlerken ilk değerlendirilmesi gereken konu iklimdir. Özellikle kış aylarındaki sıcaklık düşüşleri, genç fidanların gelişimi ve uzun vadeli yetiştiricilik planı açısından önem taşır.

Aşağıdaki koşulları birlikte değerlendirmek gerekir:

• Yaz sıcaklığı: Sakız ağacı, sıcak ve güneşli yazlara uyumlu bir Akdeniz bitkisidir. Güneş alan yerlerde gelişimi genellikle daha elverişlidir.

• Kış soğukları: Uzun süren ve şiddetli don olayları risk oluşturabilir. Özellikle yeni dikilmiş fidanların korunması gerekebilir. Ağacın soğuğa dayanıklılığı yalnızca termometrede görülen en düşük değere değil, soğuğun süresine, bitkinin yaşına, rüzgâra ve bulunduğu yerin koşullarına da bağlıdır.

• Yağış düzeni: Yazların kurak geçmesi tek başına yetiştiriciliği imkânsız hâle getirmez. Ancak genç fidanların kök sistemleri yeterince gelişene kadar suya ihtiyaçları vardır. Kuraklığa dayanıklılık, bitkinin hiç su istemediği anlamına gelmez.

• Rakım ve mikroiklim: Deniz seviyesine yakın, güneye bakan ve soğuk havanın birikmediği korunaklı alanlar çoğu zaman daha avantajlıdır. Aynı ilçedeki iki bahçenin bile don riski farklı olabilir.

Örneğin İzmir'in kıyı kesimleriyle iç kesimlerindeki yüksek ve soğuk alanları aynı kefeye koymak doğru olmaz. Benzer şekilde Antalya'nın ılıman kıyı şeridiyle yüksek rakımlı yaylaları arasında da önemli farklar vardır.

Buradan çıkarılacak sonuç, yalnızca şehir adına bakarak karar verilmemesidir. Bahçenin rakımı, son yıllardaki don olayları, denize uzaklığı ve arazinin güneş alma durumu da hesaba katılmalıdır.

3. Türkiye'de sakız ağacı en çok nerelerde yetiştirilebilir?

Türkiye'nin Ege ve Akdeniz kıyıları, sakız ağacının iklim isteği açısından ilk değerlendirilmesi gereken bölgelerdir. Bununla birlikte, uygun koşullar yalnızca tek bir il veya ilçeyle sınırlı değildir.

İzmir ve Çeşme çevresi: Sakız ağacı denildiğinde Türkiye'de akla gelen başlıca yerlerden biri Çeşme Yarımadası'dır. Bölgenin ılıman kıyı iklimi ve Akdeniz bitkilerine uygun doğal çevresi, sakız yetiştiriciliği açısından önemlidir. Burada bile rüzgâra açık alanlarla korunaklı bahçelerin koşulları aynı değildir.

Muğla kıyıları: Bodrum, Datça ve çevresindeki uygun mikroiklimler deneme amaçlı yetiştiricilik için değerlendirilebilir. Ancak her arazinin toprak yapısı, kış sıcaklıkları ve sulama olanakları ayrı ayrı incelenmelidir.

Aydın ve İzmir'in diğer kıyı kesimleri: Ilıman kışlara sahip, iyi drene olan topraklardaki bahçeler potansiyel yetiştirme alanları arasında düşünülebilir. Bununla birlikte, doğal yayılış veya benzer iklim tek başına ticari verimin garantisi değildir.

Antalya ve Mersin kıyıları: Kışların ılıman geçtiği alanlar iklim bakımından umut verici olabilir. Ancak yaz sıcağı, su kaynakları, toprak tuzluluğu ve bahçenin konumu dikkate alınmalıdır.

Marmara ve Karadeniz bölgeleri: Bu bölgelerde de korunaklı alanlarda deneme yapmak mümkün olabilir; fakat daha soğuk kışlar, yüksek nem, yağış düzeni ve yerel don koşulları değerlendirilmeden geniş çaplı dikim yapılmamalıdır.

İç Anadolu ve Doğu Anadolu: Sert kışların görüldüğü, don olaylarının uzun sürdüğü ve rakımın yüksek olduğu yerlerde açık alanda yetiştiricilik daha risklidir. Saksıda yetiştirme veya korunaklı mikroiklimler bazı durumlarda seçenek olabilir; yine de bitkinin uzun vadeli gelişimi ayrıca değerlendirilmelidir.

Bana göre burada en büyük hata, bir bitkinin Türkiye'de yetiştiğini öğrenip bütün ülkeye aynı yetiştirme reçetesini uygulamaktır. Tarımda bölgesel koşullar, çoğu zaman bitkinin adından daha belirleyicidir.

4. Sakız ağacı nasıl bir toprak ister?

İklim uygun olsa bile yanlış toprak seçimi fidanın gelişimini ciddi biçimde sınırlandırabilir. Sakız ağacında özellikle suyun kök çevresinde uzun süre birikmemesi önemlidir.

İyi drene olan, suyu kolayca uzaklaştırabilen topraklar tercih edilmelidir. Taşlı, çakıllı veya kireçli topraklar uygun koşullar sağlandığında yetiştiricilik için değerlendirilebilir. Ancak bu, sakız ağacının her türlü taşlı veya verimsiz arazide sorunsuz büyüyeceği anlamına gelmez.

Ağır killi, sıkışmış ve uzun süre ıslak kalan topraklarda köklerin havalanması zorlaşabilir. Özellikle yağışlı dönemlerde su birikmesi, kök sağlığı bakımından risk oluşturur.

Bahçenizde sakız ağacı yetiştirmeyi düşünüyorsanız şu kontrolleri yapabilirsiniz:

1. Yağmurdan sonra suyun ne kadar sürede çekildiğini gözlemleyin.

2. Toprağın yalnızca yüzeyini değil, köklerin gelişeceği alt katmanlarını da inceleyin.

3. Toprak analizi yaptırarak pH ve tuzluluk gibi özellikleri öğrenin.

4. Toprağın çok sıkışık olduğu alanlarda drenajı iyileştirmeden doğrudan dikim yapmayın.

Özellikle ticari yetiştiricilik planlayanlar için toprak analizi, yalnızca teknik bir ayrıntı değil, gereksiz masrafı önleyebilecek bir yatırım öncesi kontroldür.

5. Sakız ağacı dikmekle sakız üretmek aynı şey mi?

Bu ayrım, konunun belki de en önemli kısmıdır. Bir sakız fidanının tutması, büyümesi ve yapraklanması, ekonomik değeri olan sakız üretileceğini göstermez.

Sakız, ağacın gövde ve dallarında açılan uygun kesilerden dışarı çıkan reçinenin toplanıp işlenmesiyle elde edilir. Reçine üretiminde ağacın yaşı, gelişimi, genetik özellikleri, yetiştirildiği çevre ve uygulanan yöntemler etkili olabilir.

Dolayısıyla bahçesine birkaç fidan diken biri, ilk yıllarda yalnızca bitki gelişimini gözlemleyebilir. Ticari üretim için ise ağaçların gelişme süresi, uygun üretim yöntemi, işçilik, hasat ve ürünün pazara ulaştırılması birlikte düşünülmelidir.

Sakız ağacını peyzaj amacıyla yetiştirmek isteyen biri için yeşil dokusu, dayanıklılığı ve Akdeniz bahçelerine uyumu ön planda olabilir. Üründen gelir elde etmeyi amaçlayan bir yetiştirici içinse verim, kalite, işçilik ve satış fiyatı daha belirleyicidir.

Bu iki yaklaşımın ikisi de geçerlidir; fakat aynı başarı ölçütleriyle değerlendirilmemelidir.

6. Dünyadan gerçek örnek: Yunanistan'ın Sakız Adası
 
Üst